De Atlas van Afgehaakt Nederland bediende Duk op zijn wenken.

In een vorig stuk van Inge de Laat en mezelf wezen we op opmerklelijke beweringen van de makers van de zogenoemde Atlas van Afgehaakt Nederland. Een van de opmerkelijkste aspecten van de Atlas is dat de makers pretenderen een verklaring te geven waarom kiezers op Wilders stemmen, maar islam en asielmigratie praktisch onvermeld laten, terwijl dat eigenlijk de enige gebieden zijn waarop Wilders zich profileert. Volgens de makers van de Atlas is de PVV-stemmer iemand die door andere partijen in de steek is gelaten en komt het goed met Nederland als er meer naar de stem van dit volk geluisterd wordt.

De mythe dat mensen op Wilders stemmen omdat er niet geluisterd wordt naar hun oprechte zorgen, houdt er geen rekening mee dat er partijen zijn die oprecht opkomen voor meer sociale rechtvaardigheid. Als kiezers zich dan door een type als Wilders laten wijsmaken dat hun problemen niet opgelost worden door linkse bewegingen, maar een gevolg zijn migratie en de islam, dan zijn ze er ook zelf verantwoordelijk voor dat rechtse en centrumrechtse kabinetten hen alleen maar met relatief lagere lonen en hogere lasten confronteren. 

Het verhaal van de Wildersstemmer als politieke verstekeling, doet het goed in uiterst rechtse kringen, waar het prima is om racistisch te zijn, maar verboden om zo genoemd te worden. De makers van de Atlas van afgehaakt Nederland vonden in januari 2022 een gewillig oor bij de opiniemaker van de Telegraaf, Wierd Duk. Duk staat erom bekend dat hij graag mensen interviewt die precies zeggen wat hij zelf vindt. Hij staat er ook om bekend dat hij nogal naar uiterst rechts leunt. Het is in dat opzicht niet betekenisloos dat Wierd Duk de auteurs van de Atlas van Afgehaakt Nederland, Josse de Voogd en René Cuperus een paginagroot interview afnam. Het is handig om dit artikel van Duk te behandelen zoals het Leids universitair weekblad Mare onlangs deed bij een ander stuk van Duks hand: elke feitenvrije bewering ontkrachten aan de hand van feiten.

Het paginagrote interview in de Telegraaf van 6 januari 2022.

Er is al direct een en ander af te dingen op de gekozen titel:

Iedereen die er in slaagt een land te regeren, zal tevreden zijn als hij daar in geslaagd is. Maar wat bedoelen Duk, Cuperus en De Voogd dan eigenlijk? Wie is dan volgens hen dat 'tevreden deel dat regeert'. Dat lichten ze in het interview toe. Daar staat: „Wat nu regeert onder het mom van het ’politieke midden’, D66 en VVD, vertegenwoordigt in sociologische zin het midden van Nederland helemaal niet.” De Voogd, afkomstig uit GL: „D66 is geen middenpartij, maar een uiterste partij van hoogopgeleide, grootstedelijke, kansrijke professionals.” „De tevreden kant van Nederland regeert”, merkt De Voogd op. Bijzonder is dat Josse de Voogd de regering vooral ophangt aan D66, wat inderdaad een partij met relatief veel hoogopgeleiden is. 

Maar niet D66 was na de verkiezingen van 2017 en 2021 de grootste regeringspartij, maar de VVD. D66 zat in een kabinet met de VVD, het CDA en de ChristenUnie. En hoewel ook de VVD iets meer hoger opgeleiden in de gelederen heeft dan het Nederlands gemiddelde, verzwijgt De Voogd bij zijn typering dat ook het CDA en de ChristenUnie meeregeerden. En die partijen worden niet per se met hoger opgeleiden geassocieerd. Om een kabinet waar evenveel ministers van het CDA en de ChristenUnie in zitten als D66'ers te typeren als een D66-kabinet, is een belangrijk deel van de waarheid achterhouden. 
Het intro van het interview gaat verder op de valse framing uit de kop: 

In normale kranten worden interviews afgenomen door journalisten, een beroepsgroep die streeft naar feitelijkheid. Dat daar in dit geval geen sprake van zal zijn kun je zien aan het feit dat het stuk geschreven is door een 'opiniemaker'. Dat is een categorie medewerkers die door De Telegraaf in het leven is geroepen voor mensen bij wie feiten hun overtuiging niet in de weg mogen staan.

Dat een groot deel van de Nederlandse burgers is 'afgehaakt' en de democratie voor hen niet goed werkt en hun belangen politiek nauwelijks vertegenwoordigd worden, is een tamelijk boude bewering. De opkomst bij de verkiezingen van 2021 was met 78,7% gelijk aan die van 1994. De schommelingen in opkomst, sinds het afschaffen van de opkomstplicht in 1970, suggereren niet dat er de laatste jaren veel meer mensen afgehaakt zouden zijn.

Worden dan de belangen van mensen nauwelijks vertegenwoordigd? In 2021 konden kiezers uit 37 partijen kiezen van wie er 17 een of meer zetels behaalden in de Tweede Kamer om de belangen van hun kiezers te vertegenwoordigen. Slechts 2% van de kiezers stemde op 1 van de 20 partijen die de Tweede Kamer niet haalden. Dat bijvoorbeeld de 3.744 kiezers op de Feestpartij (0,04 % van de 10.422.852 uitgebrachte stemmen) zich in het Parlement niet vertegenwoordigd weten, is niet direct een 'democratisch tekort' om wakker van te liggen. Van de 13 miljoen kiesgerechtigden, zagen bijna alle10 miljoen die gingen stemmen, zich vertegenwoordigd in de Tweede Kamer. Samengevat: als al vijftig jaar de opkomst bij verkiezingen zo ongeveer gelijk is, en kiezers voornamelijk stemmen op partijen die in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn, wiens belangen worden dan politiek nauwelijks vertegenwoordigd? 
Er staat dus onzin, maar er is door Duk wel een krachtig vals frame neergezet: een tevreden elite die Nederland regeert versus een niet vertegenwoordigd volk. Tijd om naar de tekst te kijken. De eerste alinea:

Dat het beleidsdiscours van hoogopgeleid Nederland onbedreigd is, is vooral een woordsalade. Dit artikel verscheen in januari 2022, tegen het einde van de Corona-periode, een tijd waarin de kennis van mensen die vanuit hun wetenschappelijke expertise uitspraken deden over virussen en vaccins, weersproken werd door charlatans als Maurice de Hond en Willem Engel. 
Omdat ook Duk de woorden van René Cuperus niet erg duidelijk lijkt te vinden, gaat de opiniemaker zijn lezers vertellen hoe ze die moeten interpreteren. Volgens Duk betekent het dat er een groep hoogopgeleiden is die vooral in de grote steden woont en die het met elkaar eens zijn en samen politiek en bestuur bepalen.

Zoals veel andere complottheorieën komt ook deze (rechtstreeks uit het partijprogramma van de uiterst rechtse FVD en PVV) in eerste instantie bijna geloofwaardig over, omdat er ergens een elementje van waarheid in zit. In dit geval is dat dat er in elke samenleving een groep is die het bestuur vormt en de politiek bevolkt. Dat zijn beide abstracte bezigheden die vaak door hoogopgeleiden worden beoefend. 
Maar zijn het grootstedelijken? Het begrip appelleert fijn aan vooroordelen over arrogante stadsbewoners die geen oog hebben voor de gevoelens van de eerlijke plattelanders. Maar klopt de stelling van Duk (en dus niet per se van  Cuperus en De Voogd, maar ze spreken Duk ook niet tegen)? In Nederland zijn vier grote steden, waar 14% van de bevolking woont. Die steden liggen in 3 van de 12 provincies. Maar sowieso 9 van de 12 provincies en vrijwel alle gemeenten worden niet door 'hoogopgeleide grootstedelijken' bestuurd. En ook de Tweede Kamer kent een zekere oververtegenwoordiging van de Randstad, omdat het vanuit daar makkelijker reizen is naar Den Haag, maar de cijfers spreken Duks bewering over een groot stedelijke elite grotelijks tegen. En dan hebben we nog maar anderhalve zin gehad.

Kan een groep die aantoonbaar verzonnen is door opiniemaker Duk, het dan met elkaar eens zijn "over thema’s als het klimaat, migratie, de EU, globalisme, Zwarte Piet en woke"? Het is een complottheorie die Duk verkondigt en die ook is terug te vinden in de partijprogramma's van uiterst rechtse bewegingen die in 2021 meededen aan de verkiezingen. Lees het programma van het FVD: "De gevestigde politieke partijen hebben vrijwel identieke opvattingen over alle onderwerpen die er werkelijk toe doen. Een kleine groep van circa 10.000 mensen maakt in deze partijen de dienst uit en draait rond in de bestuurlijke baantjescarrousel die Nederland domineert. Dat is het partijkartel. En het gevolg is een gesloten bestuurscultuur." Of dat van de PVV: "De meeste politieke partijen in dit land zijn onderling inwisselbaar geworden. Ze staan voor dezelfde massa-immigratie, voorliefde voor multikul, zelfhaat, diversiteitsgeneuzel, islamisering en de EU. De verschillende politieke partijen mogen dan een andere naam hebben, de smaak is hetzelfde: zoutloze middelmatigheid." Wilders en zijn eenmansbeweging wil een Nederland "met een overheid die er voor haar burgers is – niet alleen voor hen die behoren tot de links-liberale elite."

Duk, Wilders en Baudet kunnen wel beweren dat er een kartel of elite is die het met elkaar eens is, maar dat is feitelijk nergens op gebaseerd. Dat Wierd Duk zelf degene is die niet wil erkennen dat er sprake is van opwarming van de aarde onder invloed van de mens, terwijl de meeste politieke partijen die no-brainer wel aanvaarden, betekent nog niet dat politieke partijen het eens zijn over de manier waarop we met de opwarming moeten omgaan. De standpunten van de PvdA/GL en de VVD liggen mijlenver uit elkaar, met CDA en D66 daar ergens tussen. En je hoeft maar te weten dat de grootstedelijke hoogopgeleide VVD'er Dilan Yesilgöz in 2022 'wokisme' als een gevaar voor de rechtstaat zag, om te beseffen dat er onder de 'grootstdelijke hoogopgeleide bestuurders' allerminst eensgezindheid bestaat over 'woke'. "Welbeschouwd is ‘woke’ vooral een handige vergaarbak voor alles wat rechtse mensen stom vinden aan het gedachtegoed van andersdenkenden," schrijft Valentijn de Hingh in De Correspondent.

Zijn de partijen het dan eens over migratie of de EU? Een stuk minder dan Duk, Wilders of Baudet willen doen geloven. Dat partijen het er redelijk over eens kunnen zijn dat Zwarte Piet een racistisch stereotype is en dat dat sentiment door een groot deel van de samenleving gedragen wordt,  is dus ook niet per se aan een partijkartel of een woke links-lberale elite op te hangen. De helft van de Nederlandse bevolking was in 2021 voorstander van het aanpassen van het uiterlijk van Zwarte Piet. Dat is dus echt iets anders dan Wilders in zijn partijprogramma van 2021 beweerde namelijk dat "Uit alles blijkt dat de politiek-correcte elite partij heeft gekozen tegen Nederland. Waarom probeert men de Sinterklaastraditie met Zwarte Piet om zeep te helpen," Als een meerderheid van de Nederlandse bevolking iets wil dat racisten als Duk of Wilders niet willen, kunnen ze wel beweren dat een politiek-correcte elite 'het volk' iets door de strot duwt, maar 'het volk' heeft gewoon voortschrijdend inzicht. De rest ziet niet toe, maar heeft zelf gekozen. 
Drie feitenvrij Dukkiaanse zinnen vol gish gallop vergen een weerlegging van ruim een pagina, het is niet anders. Hoe verhouden de volgende zinnen, waarin 'historicus en onderzoeker' René Cupeus aan het woord is, zich tot de feiten? 

Het ziet er naar uit Cuperus, al bevriend met Wierd Duk vanaf de tijd dat ze beiden in Groningen studeerden (je zou hen dus stedelijk, hoogopgeleid en invloedrijk kunnen noemen), het niet veel beter doet op het gebied van feitelijkheid, maar minstens even begenadigd is in het framen. Het is wat vaag wie 'zij' bij Cuperus zijn, maar hij zal wel doelen op 'hoogopgeleid Nederland met zijn onbedreigde beleidsdiscours' waarmee hij 'met de deur in huis viel', maar wat dus baarlijke nonsens is. Als het klimaat nadrukkelijk op een agenda was gezet in de aanloop naar 2021, dan waren Schiphol en Tata Steel beperkingen opgelegd, was de veestapel gehalveerd, en het elektriciteitsnet ingericht op groene wind- en zonnestroom. En zowel het partijprogramma van de VVD als  het CDA stond bol van de Wildereske asiel- en migratie-uitspraken. Bij de VVD stond bijvoorbeeld in 2021 in het verkiezingsprogramma: "Een opt-out clausule voor de EU-afspraken op het gebied van asiel en immigratie wanneer hervorming van het Europees asielrecht onvoldoende ruimte biedt om de genoemde maatregelen ten tijde van crisis uit te voeren." En bij het CDA: "Om het draagvlak voor asiel en de opvang van vluchtelingen te behouden zijn we streng op het misbruik van het asielrecht. Dat vraagt om een snellere en betere uitvoering van de procedures en voldoende capaciteit voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst. Ook wordt het niet-meewerken aan uitzetting strafbaar en treden we streng op tegen overlastgevende asielzoekers." Het zondebokdenken waarmee Wilders zijn uiterst rechtse deel van het electoraat geïnfecteerd had, was onder wat eens middenpartijen waren inmiddels behoorlijk gemeengoed geworden. Als je onderzoek doet naar kiezersgedrag, zoals Cuperus en De Voogd pretenderen gedaan te hebben, zou je verwachten dat de onderzoekers een blik geworpen hebben op de programma's waar kiezers hun stem op uitgebracht hebben. Maar zelfs dat was kennelijk al teveel gevraagd. 
Dat in Nederland (vooralsnog) geen ingrijpende wisseling van de macht voorkomt is een feit, maar Cuperus lijkt het bijna te betreuren. Volgens hem, en dan herhaalt hij dus feitenvrij de uiterst rechtse framing over een kartel of elite met hetzelfde wereldbeeld en dezelfde plannen voor de toekomst van het land. Natuurlijk staat het Cuperus vrij om met nauwelijks verholen enthousiasme de standpunten van Wilders en Baudet te parafraseren, en Duk kan hem duizend keer 'historicus en onderzoeker' noemen, maar daarmee wordt het nog niet waar. De uiterst rechtse waandenkbeelden waarmee figuren als Duk en Cuperus mensen boos maken, die zijn pas slecht voor de democratie. Want dit is wat fascistische leiders mensen wijsmaakten voor zij de democratie afschaften, dat er een perfide elite was die de belangen van 'het volk veronachtzaamde' en dat 'het volk daarom op fascistische leiders moest stemmen om dat onrecht ongedaan te maken. Het is verhelderend om de opvatting van Duk, want zijn stem klinkt in dit tot pamflet gemaakte interview het sterkst door, te leggen naast de kenmerken van het oer-fascisme zoals Umberto Eco die onderscheidde.
We zijn pas één alinea ver in het interview en het bruine gedachtegoed klotst al over de plinten. In alinea twee wordt het niet beter:

Dat een geograaf, een historicus en een opiniemaker een coalitie van ChristenUnie, CDA, VVD en D66 terugbrengen tot een coalitie van de laatste twee, is op zijn zachtst gezegd slordig. Maar hoe zit het met de stelling dat de kiezers van VVD en D66 hoogst tevreden zijn over hun leven, maar de overgrote meerderheid van de rest van de burgers niet? Bestaat er niet zoiets als een CBS onderzoek naar de tevredenheid van mensen? Ja, dat is er, en een sociaal geograaf als De Voogd, een onderzoeker bij Clingendael als Cuperus, en zelfs een opiniemaker als Duk, hebben daar net als iedereen toegang toe. Ze zouden bij het CBS kunnen lezen dat "Hoewel zowel geluk als tevredenheid na 2019 dalen, prijst nog steeds een ruime meerderheid van de volwassenen (86 procent) zichzelf gelukkig, en is 84 procent tevreden met het leven." Wat het trio in dit interview beweert, is dus precies het omgekeerde. Dat de kiezers van de VVD en D66 (samen met die van CDA en ChristenUnie) wel het land zouden regeren, is natuurlijk een schromelijke overdrijving. Je kunt hooguit zeggen dat de partijen die zij gekozen hebben, een coalitie gevormd hebben. Dat de kiezers van D66 of ChristenUnie vonden dat het met die coalitie de goede kant op ging, wordt overigens ook niet door de feiten te geschraagd, zo blijkt uit kiezersonderzoek waarin ook dit staatje is opgenomen.

Het is natuurlijk bijzonder jammer dat auteurs van een Atlas van Afgehaakt Nederland in samenspraak met een opiniemaker zo opzichtig afhaken bij de feiten. Je zou denken dat het hun geloofwaardigheid geen goed kan doen. Maar niets is minder waar, ze worden nog steeds uitgenodigd om met veel aplomb de grootst mogelijke nonsens over kiezersgedrag uit te storten en zo valse frames over kiezers en kiezersgedrag verder te verspreiden.

Na de bewezen onwaarheden van Cuperus is het in de volgende alinea de beurt van Duk om een Dukje te doen:

Duk beweert iets over het rapport van de Staatscommissie Remkes dat helemaal niet in dat rapport staat, maar wel met chocoladeletters geschreven staat in de bij Duk zo populaire uiterst rechtse complottheorie dat een elite het volk verraadt. De staatcommissie zegt dat de democratie niet goed werkt voor de slachtoffers van de aardbevingsschade in Groningen of de mensen die het slachtoffer werden van de (overigens racistische) algoritmes van de Belastingdienst in wat uitmondde in de Toeslagenaffaire. De bewering dat ouderen en lager- en middelbaar opgeleiden zich niet herkennen in het verhaal van een hoogopgeleide bestuurselite en dreigen af te haken of allang afgehaakt zijn, is een verzinsel van de opiniemaker. Maar je mag van een opiniemaker ook niet verwachten dat hij zich ook maar een moment verdiept heeft in de meest wezenlijke rapporten over democratie en rechtstaat. 

Zou dan de volgende alinea wel een keer kloppen? 

Helaas. En dat is een definitiekwestie. Afgehaakt is iedereen van wie Cuperus en De Voogd dat vinden. En dat is dan wel de moslim die op Denk stemt maar niet de reactionaire christen die op de SGP stemt en vindt dat vrouwen minder rechten dan mannen hebben, en homoseksualiteit een ziekte. Wat de logica daarachter is, is onduidelijk. Remkes onderscheidde een zeer beperkte groep afgehaakten, en die brengen De Voogd en Cuperus dan ook niet in beeld. Als de Voogd dan heel specifiek wordt door gericht plaatsen te noemen, blijkt dat zijn stelligheid weer nauwelijks in de feiten is terug te vinden. Journalist Kim van Keeken trok met De Voogds Atlas in de hand de echte wereld in en herkende niets terug.

Als eigenlijk geen enkele bewering in dit interview tot zo ver feitelijk juist is, kan dat onmogelijk gelden voor wat Cuperus, De Voogd of Duk er verder over te zeggen hebben. Maar voor de volledigheid toch ook de overige alinea's. 

Het eerste wat opvalt is de erg ruime opvatting van 'buitenstaanderpartijen' en de wat vergaande conclusies die er vervolgens uit de mêlee van buitenstaanders worden getrokken. Denk, een soort CDA voor moslims, is volgens Cuperus en De Voogd een buitenstaanderpartij, maar de christenfundamentalistische SGP weer niet. En of het zinvol is om kiezer op de Partij van de Dieren of BIJ1 op één hoop te vegen, met racistische bewegingen als PVV, FVD of JA21, kun je ernstig betwisten. In 2021 ging 35,5% van de stemmen naar wat De Voogd en Cuperus 'buitenstaander-partijen' noemen. Dat al deze mensen zichzelf ongezond voelen en pessimistisch over de samenleving zijn, is eerder een appelleren aan een gevoel van sociale frustratie door de auteurs, punt 6 uit Eco's kenmerken van oer-fascisme, dan dat er een feitelijke onderbouwing onder ligt. GroenLinks dat tot 2021 nog nooit geregeerd heeft, was volgens De Voogd en Cuperus een gevestigde partij, en de PVV niet, terwijl de PVV door het CDA en VVD bijvoorbeeld wel tot een gedoogconstructie was toegelaten en zo direct mee kon praten over het landsbestuur. Het criterium dat De Voogd en Cuperus zelf hanteren is politieke invloed. En al zijn een deel van de kiezers van GroenLinks dan misschien hoog opgeleid, ze ziin ook relatief jong en dus zonder noemenswaardige invloed. En als je als GroenLinks-stemmer bij een maatschappelijke instelling werkt, betekent niet dat je veel invloed hebt op de koers van die instelling of dat je de politieke besluitvorming van een kabinet van VVD-D66-CDA-CU kunt beïnvloeden.

De complottheorie dat links (en joden) de culturele sector en de media domineert, dateert uit de nazi-tijd, en toen werd het Kulturbolschewismus genoemd. De moderne variant van die uiterst rechtse complottheorie heet cultuurmarxisme. Waarom verkondigen types Wierd Duk, Martin Bosma, Baudet Geert Wilders, en hier dus ook Jossse de Voogd die uiterst rechtse complottheorie? Dat het een complottheorie betreft wordt al duidelijk als je de vraag stelt voor welke maatschappelijke instelling het een vereiste is om GroenLinks-lid of -stemmer te zijn? Het antwoord is: geen enkele. De bewering van De Voogd is onzin. Maar waarom suggereren mensen als Bosma, Duk of Baudet het dan?  Ten eerste beweren ze dat GroenLinks-stemmers een maatschappelijke positie bekleden die hen op basis van de politieke getalsverhoudingen niet zou toekomen. Ten tweede creëren de aanhangers van de complottheorie daarmee bij hun medestanders het gevoel dat er hen onrecht wordt aangedaan. En er wordt GroenLinks een maatschappelijke invloed toegedicht die bedoeld is om de partij in diskrediet te brengen. Hoe dat gebeurt, zal René Cuperus in de volgende alinea van het interview met beweringen illustreren die een medewerker van Instituut Clingendael onwaardig zijn. 

Dit is een dusdanige gish gallop dat er nauwelijks te beginnen is met weerleggen. Zin voor zin maar. Als gevolg van de opwarming van de aarde en neoliberale regeringen die de belangen van de fossiele industrie en de industriële landbouw leidend maken, is het zorgen maken over de toekomst niet bepaald voorbehouden aan buitenstaanders. Maar dan gaat Cuperus echt in de hyperbolen-stand. Zonder een spoor van bewijs beweren dat grote delen van laag- en middelbaar opgeleiden zich afvragen of er voor hen nog wel plaats is, is werkelijk te bezopen voor woorden, Of bedoelt hij letterlijk dat ze bang zijn dat ze vervangen worden, die andere uiterst rechtse complottheorie van omvolking? Dan is Cuperus verder heen dan ik dacht.
Is er een beschavingsoffensief van hoger opgeleiden tegen de levensstijl van lager opgeleiden? Het is de echo van 'Je mag tegenwoordig ook niets meer'! Alleen blijft dan het antwoord schuldig op de vraag wat dan en van wie? Is roken en drinken iets dat alleen lager opgeleiden doen? Krijgen specifiek mensen die lager opgeleid zijn te horen dat ze niet zouden moeten drinken of roken, of zijn dat gezondheidsadviezen die gegeven worden ongeacht iemands opleidingsniveau? Het is dat laatste. Werkelijk niemand ongeacht zijn opleidingsniveau krijgt te horen dat hij geen vlees mag eten. Maar in uiterst rechtse kringen doet zo'n verzonnen verwijt het extreem goed: je moet de elite haten, want je mag geen vlees van ze eten. Slechts 5 procent van de bevolking eet geen vlees, en de sterkste politieke stroming die tegen het eten van vlees is, is de Partij van de Dieren, maar die aanhang is door De Voogd en Cuperus nu juist bij de stapel afgehaakten geveegd.

Als we opwarming van de aarde tegen willen gaan, is het terugbrengen van de CO2-voetafdruk geen slecht idee, maar weer is dat een advies dat gegeven wordt ongeacht iemands opleiding, en niemand wordt weer iets verboden. Dat 'ze' zich niet laten vaccineren, is weer zo'n generalisatie waar je weinig mee kunt. De middelbaar opgeleide Geert Wilders liet zich voor de camera vaccineren, de gepromoveerde Thierry Baudet vertelde zijn kiezers, voor een belangrijk deel ook jonge academici, dat vaccins vergif waren, daarin bijgestaan door het schathemeltje rijke voormalige VVD-Kamerlid en huisjesmelker (hoe elitair wil je het hebben) Wybren van Haga. Ook huisartsen, de terreur-neuroloog Bonte en fundamentalistische christenen zaten aan de kant van de vaccinweigeraars. Maar niemand is tot wat dan ook gedwongen.
Dat er een elite is die een onderklasse wil disciplineren, is een verzinsel van Cuperus en De Voogd, om ontevredenheid aan te wakkeren en te polariseren. Dat ongezonde keuzes leiden tot hogere zorgkosten, is iets wat we als samenleving opbrengen, er wordt niemand gedisciplineerd. Dat De Voogd op alle onzin over disciplinering van Cuperus, nog toevoegt dat de elite dat uit afkeer doet, moeten we maar als uiterst rechtse complotgedachte aan De Voogd toeschrijven, want er is geen valide onderzoek waarmee de man deze polariserende uitspraak kan onderbouwen.
Kun je boeren, van alle kanten zwaar gesubsidieerde vermogende ondernemers met een enorm sterke lobby die al decennia belangrijke uitzonderingsposities voor mestproducenten weet te bedingen, zodat hun verdienmodel niet in gevaar komt, kun je die buitenstaanders noemen? Als uit alles blijkt dat je directe toegang hebt tot besluitvorming in je voordeel, hoor je bij de politiek-economische elite en ben je wel een erg beroerde onderzoeker als je bovenliggende partij in de slachtofferrol probeert te drukken. Als er al een academische grootstedelijke elite was die de dienst uitmaakte, dan was dat de elite die bepaalde dat 30% van de Europese subsidies ging naar boeren die volgens Cuperus juist geen rol spelen. Vinden sommige mensen dat er op het gebied van landbouw en vooral veeteelt iets zou moeten veranderen, net als aan Tata Steel of de fossiele industrie? Zeker, maar zijn het mensen die de samenleving hun wil op weten te leggen en een toekomst schrijven waarin voor boeren geen plek is? Verre van dat. Cuperus verzint het. En dat is kwalijk. 
Doet het trio Duk, Cuperus en De Voogd nog uitspraken die wel kloppen? Niet in de volgende alinea. 

Gingen er echt grote groepen de straat op? De corona-demonstraties waren verre van omvangrijk. Als heel veel mensen de straat op gaan om te protesteren tegen regeringsbeleid, is dat een potentieel explosieve ontwikkeling, maar daar was dus geen sprake van en het is dus geen teken van een 'diepe politieke crisis'. Het vertrouwen in de overheid is in Nederland hoog. Dat is iets anders dan vertrouwen in de politiek. De Commissie Remkes contstateert zoals eerder gezegd dat de democratie bedreigd wordt, maar geen gevaar loopt. Met de conclusie van Remkes in de hand zie je dus niets uit de hand lopen. In Frankrijk is een Wilders-achtige extremist die dezelfe fabels als Duk, De Voogd en Cuperus verkondigt en dat laat zien dat daar de emoties hoog op kunnen lopen. Als Cuperus dat ernstig vindt, zou hij misschien wat minder haat tegen de elite moeten aanwakkeren, door mensen wijs te maken dat hoogopgeleiden de schuld zijn van de door hem zelf bewust verzonnen groep afgehaakten ? 

Dat voelt als chantage om rekening te houden met mensen die gevoed zijn met haat tegen een elite die nergens op gebaseerd is. En de aantallen waar De Voogd over spreekt, is een zeer diverse groep waarin de veganisten en vegetariërs van de Partij voor de Dieren op één hoop geveegd zijn met uiterst rechtse achterban van Wilders. Maar de suggestie is dat aan de wensen van (uiterst rechtse) extremisten tegemoet gekomen moet worden, omdat het volgens Cuperus anders 'uit de hand gaat lopen". 
Wie dacht dat het niet onnavolgbaarder kon, heeft buiten Cuperus gerekend:

Wat Cuperus hier stelt, is dat de parlementaire democratie niet werkt, omdat de volkswil veronachtzaamd wordt. Volgens Cuperus verandert er weinig aan beleid, omdat de ontevredenen stemmen op partijen die 'extreme uitspraken doen' en zich zo buiten de orde plaatsen. Weer schemert door dat de enige stem van 'ontevredenen' die gehoord moet worden, die van stemmers op PVV en FVD is. Cuperus brengt het als een soort noodlottige vergissing van Baudet en Wilders dat ze extreme uitspraken doen. Dat de grenzen dicht moeten, dat Nederland dominant blank moet worden, dat de islam verboden moet worden, en dat een linkse elite voor omvolking zorgt, het zijn allemaal uitspraken die de kern vormen van het gedachtegoed van het FVD en de PVV. Dat is vóór de verkiezingen bekend, en mensen stemmen er op. De meerderheid van de kiezers en partijen was het daar in 2022 overwegend nog zo mee oneens, dat het bewegingen als het FVD of de PVV onregeerbaar vond. Maar in 2010 kreeg de PVV van het CDA en de VVD wel degelijk een vorm van regeringsverantwoordelijkheid in een gedoogconstructie was opgenomen en ook na de Provinciale Staten verkiezing ging de FVD in bijvoorbeeld Brabant in het college. Bestuur is meer dan Den Haag en dat vergeten De Voogd en Cuperus erg makkelijk. Dat beleid bestaat uit een mix van VVD-economie en linkse cultuurkeuzes (wat dat ook mogen zijn) is een vrije vertaling van de politieke partijen als kartel. Maar is het niet vreemd om te suggereren dat partijen die politiek-economisch links zijn, bij coalitieonderhandelingen geen sociaal-economische eisen zouden hebben, en genoegen nemen met 'cultureel liberalisme'? De laatste keer dat de PvdA in het kabinet zat, van 2012 tot 2017,  het langstzittende van de afgelopen jaren, waren de belangrijkste doelstellingen van het kabinet "het op orde brengen van de overheidsfinanciën, het eerlijk verdelen van de lasten en het zorgen voor duurzame groei van de economie." Aan het eerlijk verdelen van lasten is niets cultureel liberaals. Er is zelfs niets cultureels aan de hoofdagenda te bespeuren. 
Maar waarom beweert het trio Duk, De Voogd Cuperus het dan? Het past niet bij de feiten, maar wel bij Cuperus' eerdere opmerking over een links elite die een onderklasse wil disciplineren. Maar de bron daarvoor is dus de dezelfde duim van Cuperus waar ook deze absurditeit uit komt. Dat de meerderheid van de Nederlanders iets dat door Cuperus verzonnen is niet wil, dat geloof ik graag. Aan de Telegraaflezer maakt Cuperus hier wijs dat voor linkse partijen enkel culturele standpunten er toe doen (zijn rijtje uit een eerdere alinea: klimaat, vlees, Zwarte Piet) en niet inkomen, belasting of sociale zekerheid. Het programma waarmee de PvdA de verkiezingen in ging, vertelt een ander verhaal: 

Maar alle sociaal-economische punten van de PvdA of GroenLinks speelden bij de coalitie-onderhandelingen geen rol, omdat D66, VVD, CDA en ChristenUnie kozen voor een continuering van het voornamelijk neoliberale beleid van het vorige kabinet Rutte.

Dan de laatste zin. Is Pieter Omtzigt of BBB een vluchtheuvel, omdat centrum-links en centrum-rechts cultureel en economisch liberalisme uitwisselen? Dat dat laatste gebeurt, is al een verzinsel van Cuperus, dus de conclusie moet dat ook wel zijn. Omtzigt was op dat moment een 1-pitter in het parlement, een man die in elke vezel een CDA'er was,  had in juli 2020 nog meegedaan aan een verkiezing voor lijsttrekker. Om iemand die een middenpartij belichaamt te presenteren als vluchtheuvel voor mensen die weinig van middenpartijen te verwachten hebben, is opmerkelijk. 

Wat heeft de volgende alinea in petto:

Duk voert Cuperus op als denker in de PvdA. Cuperus was inderdaad lange tijd bij de PvdA betrokken, maar lijkt, om een van zijn eigen favoriete woorden te gebruiken, behoorlijk afgehaakt van de sociaaldemocratie, omdat hij 'links' slechts kan zien in clichés als woke, in plaats van de beweging die naar sociale rechtvaardigheid streeft. Dat Cuperus en De Voogd van mening zijn dat 'het politieke midden' niet regeert, omdat D66 en de VVD niet 'in sociologische zin' het midden van Nederland vertegenwoordigen, is al een niet kloppende bewering, omdat de regering ook gevormd wordt door ChristenUnie en CDA en zeker het CDA vertegenwoordigt meer dan hoogopgeleiden. 

Dat de PVV zichzelf onregeerbaar gemaakt zou hebben, bleek een weinig profetische uitspraak en was al gelogenstraft door de gedoogconstructie. Dat andere partijen lak hebben aan sociale zekerheid en de belangen van afgehaakten, kun je alleen maar beweren als je negeert dat de PvdA sociale zekerheid juist belangrijk vindt en als je verzwijgt dat op het punt van sociale zekerheid de PVV kiest voor keihard beleid, omdat Reagan en Thatcher op economisch gebied de helden van Wilders zijn. De PvdA komt dus sociaaleconomisch wel op voor de belangen van afgehaakten, maar dat ontkent Cuperus domweg. Blijkbaar vindt een groot deel van de 'buitenstaanders' de sociale zekerheden van weleer een stuk minder belangrijk dan de kernpunten van de FVD en PVV, een wit Nederland, met dichte grenzen, zonder islam, uit de EU, (en met groeiende inkomensongelijkheid en toenemende milieuproblemen).

Dat is wel het voornaamste probleem van de Atlas. Het wil overkomen als neutraal kiezersonderzoek, maar de uiterst rechtse opiniemaker Duk haalt er feilloos de ondertoon uit dat de elite het volk verraden heeft en dat de stem van het volk meer gehoord moet worden. Het volk dat beseft dat klimaattransitie noodzakelijk is, scharen Duk, Cuperus en De Voogd onder de elite die neerkijkt op het volk. Er moet volgens hen vooral geluisterd worden naar het volk dat liever op racistische bewegingen stemt, in plaats van op partijen die nog wel sociale zekerheid willen.

Generalisaties als die van De Voogd en Cuperus over een elite die het volk verraden heeft, zijn terecht gevaarlijk genoemd, omdat ze echo's oproepen van de jaren dertig in Duitsland, de zuiveringen van Stalin, of de Culturele Revolutie van Mao. Het frame zet aan tot een ontwrichtende maatschappelijke onvrede en polarisatie en wellicht zelfs geweld. Zinvolle politieke discussies gaan niet over verzonnen frames van afgehaakten versus een verraad plegende elit. Zinvolle discussies gaan over hoe we beter voor medemensen, dieren en onze leefomgving kunnen zorgen. 

Met dank aan Inge de Laat.